Cykl "Dziś jest dzień..."

Miesiąc Świadomości Raka Szyjki Macicy obchodzony jest w styczniu i ma na celu zwiększenie wiedzy na temat profilaktyki, wczesnego wykrywania oraz leczenia tego nowotworu. To czas, w którym szczególnie podkreśla się znaczenie regularnych badań i szczepień ochronnych – mówi Karolina Kostkiewicz z Podkarpackiego NFZ.

Rak szyjki macicy rozwija się najczęściej w wyniku przewlekłego zakażenia wirusem HPV (wirusem brodawczaka ludzkiego). Dobra wiadomość jest taka, że chorobie tej w dużej mierze można zapobiec. Kluczową rolę odgrywają:

• regularne badania cytologiczne (oraz testy HPV),
• szczepienia przeciwko HPV,
• świadomość objawów i szybka konsultacja lekarska w razie niepokojących sygnałów.

Dlaczego profilaktyka jest tak ważna?

Dzięki profilaktyce rak szyjki macicy może być wykryty na bardzo wczesnym etapie, kiedy leczenie jest najskuteczniejsze. Według zaleceń ekspertów, regularne badania znacząco zmniejszają ryzyko zachorowania i zgonu z powodu tej choroby.

Miesiąc świadomości to także dobry moment, aby:

• porozmawiać z bliskimi o zdrowiu,
• przypomnieć sobie o badaniach kontrolnych,
• wesprzeć inicjatywy edukacyjne i profilaktyczne.

Każdego miesiąca na Podkarpaciu, około 65 tysięcy kobiet wykonuje to badanie profilaktyczne. A dziś profilaktyka jest dziś jeszcze łatwiejsza dzięki Centralnej e-Rejestracji. To wygodne narzędzie pozwala szybko i bez wychodzenia z domu zapisać się na badanie cytologiczne w ramach NFZ. Wystarczy zalogować się do systemu (np. przez Internetowe Konto Pacjenta bądź aplikację mojeIKP), wybrać placówkę oraz dogodny termin. Dzięki e-Rejestracji oszczędzamy czas i mamy większą kontrolę nad swoim zdrowiem – bez kolejek i zbędnych formalności.

Potrzebujecie więcej informacji?

Oficjalny portal wiedzy onkologicznej w Polsce, z rzetelną, aktualną i przystępną wiedzą na temat chorób nowotworowych. Od profilaktyki i diagnostyki, przez leczenie, aż po powrót do zdrowia i codzienności. Dla pacjentów. Dla bliskich. Dla tych, którzy chcą zrozumieć, bo zdrowie zaczyna się od wiedzy.

Słuchajmy Ekspertów!

Rak szyjki macicy rozwija się podstępnie, ale systematyczna diagnostyka pozwala przerwać ten proces na samym początku. Fundamentem profilaktyki są szczepienia przeciw HPV oraz regularna cytologia – bezbolesne i bezpieczne badanie, które pozwala wykryć zmiany przednowotworowe w czasie, gdy nie dają one jeszcze żadnych objawów. Dzięki systematyczności jesteśmy w stanie monitorować stan zdrowia i reagować natychmiast, gdy tylko coś wzbudzi niepokój – mówi dr n. o zdr. Joanna Błajda.

Zmiany wykryte na wczesnym etapie są w pełni uleczalne, dlatego profilaktyka nie powinna być wynikiem strachu, lecz wyrazem świadomego dbania o siebie. Miesiąc Świadomości Raka Szyjki Macicy to idealny moment, by umówić się na badanie. Czy masz już wpisaną datę kolejnej cytologii w kalendarzu?

Transplantacje są często jedyną szansą na uratowanie życia lub znaczną poprawę jego jakości dla tysięcy pacjentów. Obchody tego dnia mają również na celu obalanie mitów i lęków związanych z przeszczepami oraz podkreślanie znaczenia rozmów z bliskimi o swojej woli bycia dawcą. To także moment wyrażenia szacunku i wdzięczności wobec dawców, ich rodzin oraz zespołów medycznych, które na co dzień ratują ludzkie życie – mówi Karolina Kostkiewicz z Podkarpackiego NFZ.

Ogólnopolski Dzień Transplantacji zwraca również uwagę na znaczenie solidarności i odpowiedzialności społecznej. Dzięki rozwojowi medycyny transplantacyjnej coraz więcej pacjentów otrzymuje szansę na dłuższe i aktywne życie. Wydarzenie to jest także okazją do prowadzenia działań edukacyjnych w szkołach i placówkach ochrony zdrowia, które pomagają budować pozytywne postawy wobec dawstwa narządów. Świadoma decyzja jednego człowieka może stać się bezcennym darem dla innych.

Okiem Eksperta

W dniu 26 stycznia 1966 roku dokonano w Polsce pierwszego udanego przeszczepienia nerki – 12 lat po pierwszym udanym przeszczepieniu nerki na świecie. Odbyło się to w I Klinice Chirurgicznej Akademii Medycznej w Warszawie, zespołem kierował profesor Jan Nielubowicz przy współpracy z doktorem Tadeuszem Orłowskim. To przełomowe wydarzenie zapoczątkowało rozwój transplantologii w Polsce – mówi Elżbieta Misztak - koordynator transplantacyjny.

Ogólnopolski Dzień Transplantacji ma na celu promowanie świadomego dawstwa narządów, tkanek (rogówki, kości, zastawki serca) i komórek (np. komórek krwiotwórczych szpiku), edukacji społeczeństwa na temat transplantologii, walkę z „mitami na temat transplantologii” oraz solidarności z biorcami. Ogólnopolski Dzień Transplantologii poświęcony jest również osobom zaangażowanym w ratowanie życia poprzez przeszczepy narządów – lekarzom, pielęgniarkom, koordynatorom transplantacyjnym, ale przede wszystkim zmarłym dawcom i ich rodzinom. Jeden dawca może uratować życie od 6 – 8 osób, a pobrane tkanki - kolejnym kilkunastu.

W Polsce obowiązuje model zgody domniemanej, co oznacza, ze każdy z nas jest potencjalnym dawcą, o ile za życia nie zgłosi sprzeciwu w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów. Rzetelne informacje na temat dawstwa można znaleźć na stronie Centrum Organizacyjno – Koordynacyjnego ds. Transplantacji POLTRANSPLANT, ale również fundacji promujących transplantologię -  Kampania społeczna „Drugie życie” oraz Fundacja Transplantacyjna LIVERstrong.

Co jest najważniejsze?

Najważniejsze to porozmawiać z bliskimi o własnej woli w tym zakresie. I pamiętajmy szansa na to, że będziemy biorcą jest ok 6 razy większa niż na to że będziemy dawcą. Tu przykładem może być Papież Benedykt XVI, które całe życie nosił przy sobie oświadczenie woli. Natomiast św. Jan Paweł II mówił, że „oddanie narządów do przeszczepienia to największy akt miłosierdzia względem drugiego człowieka” - Elżbieta Misztak.

Ilu jest Dawców?

Jak podaje Poltransplant, liczba zgłoszonych zmarłych dawców narządów w Polsce w 2025 to 1021 osób, z czego rzeczywistymi dawcami zostało 781 osób – mówi Rafał Śliż, rzecznik prasowy Podkarpackiego NFZ.

W ubiegłym roku dzięki zmarłym Dawcom, przeszczepiono 1227 nerek, 25 nerek z trzustką, 5 nerek z sercem, 11 nerek z wątrobą, 10 trzustek, 671 wątrób, 1 wątrobę + płuca, 169 serc, 133 płuc – łącznie 2254 narządów! Ponad 2 tysiące osób żyje, dzięki dawstwu 781 osób.

NTD – tajemniczy skrót, poważny problem

Światowy Dzień Zaniedbanych Chorób Tropikalnych (Neglected Tropical Diseases, NTDs) obchodzony jest co roku, 30 stycznia. Od 2021 roku WHO apeluje o podjęcie działań na rzecz zwalczania zaniedbanych chorób tropikalnych (NTDs) i o pomoc dla 1,5 miliarda ludzi, którzy na nie cierpią. Choroby te dotykają najuboższe społeczności i pogłębiają ubóstwo.

Przesłanie dr Tedrosa Adhanoma Ghebreyesusa, dyrektora generalnego WHO można obejrzeć na stronie internetowej WHO.

Które choroby można nazwać tropikalnymi?

To grupa schorzeń, które występują prawie zawsze w krajach o klimacie tropikalnym. Prawie, gdyż przez zmiany klimatyczne i dzięki łatwości podróżowania, wszyscy jesteśmy na nie narażeni, a choroby mogą się szerzyć także w innych strefach klimatycznych.

Wszyscy słyszeliśmy o chorobach takich jak trąd, ebola, dżuma, cholera czy malaria. Są też inne, mniej znane jak ameboza, leiszmanioza, dur brzuszny, riketsjozy czy schistosomatoza. Wszystkie są niebezpieczne, a informacje o objawach, drogach zakażenia, szczepieniach i leczeniu można zleźć na stronie Głównego Inspektoratu Sanitarnego.

Dlaczego choroby tropikalne są problemem?

Choroby tropikalne zawsze stanowiły ogromne zagrożenie i pociągały nieprzebrane liczby ofiar – kiedyś bardzo niebezpieczne dla tubylców, podróżników, odkrywców, marynarzy – Ale obecnie globalnie ludzie zrobili się „mobilni” i gwałtowny wzrost tej mobilności przyniósł nowe zagrożenia dla całej cywilizacji. Zagrożenia związane z podróżami, z penetrowaniem terenów endemicznego występowania chorób tropikalnych, związane z migracjami na niespotykaną dotychczas skalę z np. Afryki, Azji – mówi lek. Janusz Kaliszczak, specjalista chorób zakaźnych i epidemiologii, pediatra, konsultant wojewódzki w dziedzinie epidemiologii.

Choroby te nadal są ogromnym problemem dla krajów o endemicznym ich występowaniu - są dramatem milionów mieszkańców biednych krajów stref tropikalnych – Często choroby nie mające skutecznych leków czy schematów terapii, bo nie są w zainteresowaniu koncernów farmaceutycznych. A dla nas są także ryzykiem, ryzykiem związanym z możliwym wywleczeniem z ich ognisk endemicznych w świat, np. do Europy.

Na lotniskach, w samolotach, w innych miejscach publicznych, krzyżują się drogi zwykłych podróżnych i tych po tropikalnych wojażach – Zagrożeniem są osoby zakażone, też jeszcze bezobjawowe czy też tzw. nosiciele. Zagrożone są grupy pracowników ochrony zdrowia, ośrodków dla uchodźców, funkcjonariuszy służb granicznych, celników, przewoźników etc.

Trzeba pamiętać, że im rzadsza choroba, z obcych regionów geograficznych, tym więcej może stworzyć problemów – w rozpoznaniu, diagnostyce, różnicowaniu i leczeniu. Tu ogromne znaczenie ma świadomość tego typu zagrożeń – edukacja przed wyjazdami, o miejscu i trasie podróży, profilaktyki przed i w trakcie wyjazdu – a po powrocie – niebezpieczeństw nie tylko dla podróżnika, ale także jego rodziny, współpracowników, sąsiadów etc.

Wywiad jest kluczowym kierunkiem właściwej diagnostyki i możliwego leczenia. Informacja dla lekarzy o niedawnym pobycie w tropiku lub o kontakcie z osobą po przyjeździe z tropików, może uratować zdrowie i życie.

W moim gabinecie – mówi lek. Janusz Kaliszczak, prawie od 30 lat wisi w ramce na ścianie cytat z „humoru zeszytów szkolnych”: „Większość chorób roznoszą muchy i marynarze” – Żart ? Chyba nie do końca - Co chwilę mamy informacje – pt. „Nowe choroby w Azji” – Nie, nie są to nowe, ale stare jak świat choroby. Są tylko zapomniane, zaniedbane, teraz wywleczone ze swoich endemicznych mateczników – Każdy może być teraz takim symbolicznym marynarzem. A muchy, czy inne komary są wszędzie – Opisano np. wiele przypadków malarii „lotniskowej”, malarii u osób nie będących w krajach malarycznych – Komary przybyły w bagażu i w czasie ciepłego lata zakaziły krajowych pasażerów z lotniska w środku Europy.

Świat się skurczył – w dobę można go oblecieć naokoło – A zarazki czekają, aby nie być zapomniane, zaniedbane i rzadkie, a znane i powszechne – taka ich natura. Nie pozwólmy na to. I bądźmy zdrowi!

Czy problem dotyczy też mieszkańców Podkarpacia?

To, że nie mieszkamy w kraju tropikalnym nie oznacza, że choroby tropikalne nas nie dotyczą. Wyjeżdżamy przecież na zagraniczne wakacje, wolny czas spędzają tam również nasi bliscy, z którymi spotkamy się po powrocie.

Przeanalizowaliśmy kilka chorób tropikalnych w ciągu ostatnich 5 lat i okazuje się, że dotyczą one również mieszkańców Podkarpacia – mówi Rafał Śliż rzecznik prasowy Podkarpackiego NFZ. Oto konkretne liczby, które dotyczą choroby lub chociażby jej podejrzenia:

• Cholera: 63 pacjentów
• Dżuma: 1 pacjent
• Dur brzuszny: 2
• Gorączka krwotoczna: 8
• Choroba wywołana przez wirus Ebola lub Marburg: 1
• Ostre wirusowe zapalenie wątroby typu A: 122
• Malaria: 19
• Leiszmanioza: 6
• Trypanosomatoza afrykańska: 2
• choroba Chagasa: 16

Światowy Dzień Walki z Rakiem, obchodzony 4 lutego, ma na celu zwiększanie świadomości społecznej na temat chorób nowotworowych oraz promowanie działań służących ich zapobieganiu. Jest inicjatywą o zasięgu globalnym, koordynowaną przez międzynarodowe organizacje zdrowia publicznego, w tym Światową Organizację Zdrowia. Dzień ten jest obchodzony od 2000 roku, z inicjatywy Międzynarodowej Unii do Walki z Rakiem (UICC).

Obchody Światowego Dnia Walki z Rakiem podkreślają znaczenie profilaktyki, wczesnego wykrywania nowotworów oraz równego dostępu do skutecznej diagnostyki i leczenia. Zwracają również uwagę na rolę zdrowego stylu życia, udziału w badaniach przesiewowych oraz czujności onkologicznej zarówno pacjentów, jak i personelu medycznego. Jest to także okazja do podkreślenia znaczenia kompleksowej opieki onkologicznej, obejmującej nie tylko leczenie, ale również rehabilitację, opiekę po zakończeniu terapii oraz wsparcie psychologiczne dla pacjentów i ich bliskich – mówi Karolina Kostkiewicz z Podkarpackiego NFZ.

Europejski Kodeks Walki z Rakiem

W ramach działań profilaktycznych powstał Europejski Kodeks Walki z Rakiem (European Code Against Cancer) – to zbiór 12 prostych, praktycznych oraz opartych na badaniach naukowych zaleceń, które każdy może wdrożyć w codziennym życiu, aby zmniejszyć ryzyko zachorowania na nowotwory.

,,12 sposobów na zdrowie"

1. Nie pal.
2. Stwórz w domu środowisko wolne od tytoniu.
3. Utrzymuj prawidłową masę ciała.
4. Bądź aktywny fizycznie w codziennym życiu.
5. Przestrzegaj zaleceń zdrowego żywienia.
6. Jeśli pijesz alkohol, ogranicz jego spożycie.
7. Unikaj nadmiernej ekspozycji na promienie słoneczne.
8. Chroń się przed działaniem substancji rakotwórczych w miejscu pracy.
9. Sprawdź, czy w domu jesteś narażony na naturalne promieniowanie spowodowane wysokim stężeniem radonu.
10. Karmienie piersią zmniejsza u matki ryzyko zachorowania na raka piersi o ponad 4 %.
11. Zadbaj, aby Twoje dzieci poddano szczepieniom ochronnym.
12. Bierz udział w programach badań przesiewowych.

Dodatkowo na kanale Akademia NFZ na YouTube można znaleźć materiały edukacyjne dotyczące Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem oraz profilaktyki nowotworowej. Zachęcamy do obejrzenia!

Ile osób choruje na nowotwory?

Liczby są bardzo duże, ale statystyki nie kłamią. Pokazują, że rak to problem, który dotyka bardzo wielu mieszkańców Podkarpacia. Przeanalizowaliśmy cały 2025 rok, spójrzcie na wyniki analizy – mówi Rafał Śliż, rzecznik prasowy Podkarpackiego NFZ.

• Lekarze rodzinni zajmowali się przez cały rok 49 902 pacjentami chorymi onkologicznie lub z podejrzeniem nowotworu.
• Lekarze specjaliści zajmowali się przez cały rok aż 147 913 pacjentami z takim rozpoznaniem.
• Leczenie szpitalne było konieczne dla 36 596 pacjentów.
• Opieka pielęgnacyjna, opiekuńcza, paliatywna i hospicyjna dotyczyła 5 096 pacjentów.

Ile to kosztowało w 2025 roku?

Dla pacjentów koszty leczenia były zerowe, ale leczenie przecież kosztuje. Finansuje je Podkarpacki NFZ podpisując umowy z poradniami czy szpitalami.

Na leczenie, diagnostykę, zabiegi operacyjne i programy lekowe na oddziałach onkologicznych związane ze wszystkimi typami nowotworów, w 2025 roku Podkarpacki NFZ przeznaczył aż 1,6 mld zł. To tak duża kwota, że trudno zrozumieć jest wartość bez porównania do „przyziemnych” spraw.

1,6 mld zł to równowartość:

• jednorazowej wypłaty w kwocie 8 tys. zł dla każdego mieszkańca miasta z 200 tysiącami mieszkańców – jak Rzeszów.
• 3-4 tys. nowoczesnych karetek
• miliony badań profilaktycznych

Można też zastosować inne przeliczenie: odkładając 1 zł co godzinę przez cały dzień, na 1,6 mld zł trzeba by pracować niemal 183 tysiące lat – od epoki lodowcowej do dziś.

Nikt nie zna Ciebie lepiej, niż Ty sam

Aby skutecznie zapobiegać chorobom onkologicznym należy połączyć profilaktykę pierwotną (styl życia) i wtórną (badania przesiewowe).

Kluczowa jest regularna samoobserwacja i reagowanie na stany, które nas niepokoją. Powinniśmy obserwować i co najważniejsze konsultować ze specjalistą: zmiany skóry, które są nowe, dynamicznie się zmieniają (wg zasad ABCD), zmiany w obrębie piersi, węzłów chłonnych, nietypowe krwawienia, szybką utratę wagi, zaburzenia neurologiczne – mówi dr Aneta Radziszewska, Podkarpacki NFZ.

Twój styl życia ma znaczenie

• Wyniki badania prowadzonego na terenie Wielkiej Brytanii wskazują, że siedzący tryb życia odpowiada za 4% wszystkich przypadków nowotworów raka jelita grubego, piersi i trzonu macicy. Natomiast 30 minut ćwiczeń, trzy razy w tygodniu ma działanie profilaktyczne.
• Szacuje się, że od 2 do 4% wszystkich przypadków nowotworów spowodowanych jest przez alkohol. Regularne picie alkoholu zwiększa ryzyko wystąpienia raka jamy ustnej, gardła, przełyku, krtani, wątroby i piersi u kobiet.
• Palenie papierosów potęguje szkodliwe działanie alkoholu. Ale też sam alkohol ułatwia i przyspiesza wnikanie substancji rakotwórczych zawartych w  dymie papierosowym, w obrębie jamy ustnej i gardła.
• Kobiety, które nadużywają alkoholu częściej niż mężczyźni cierpią na zapalenie, a nawet marskość wątroby. Pod wpływem alkoholu i nikotyny, rośnie ilość estrogenu - żeńskiego hormonu płciowego. Usunięcie nadmiaru tej substancji, bardzo obciąża wątrobę.
• Skorzystaj z chemoprewencji - jest to stosowanie naturalnych związków chemicznych, które mogą chronić przed nowotworami. Ogólnoeuropejskie badania  (EPIC – European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition) wykazały, że jedzenie bardzo dużych ilości warzyw i owoców może zmniejszyć ryzyko wystąpienia raka jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku (nawet o jedną trzecią), żołądka, a także raka płuca (o jedną czwartą). Wpływu takiego nie zanotowano w przypadku suplementów diety.
• W Polsce aż 40% nowo zdiagnozowanych przypadków raka szyjki macicy jest bardzo zaawansowanych. Zaledwie 27% Polek robi badania cytologiczne. Polska ma jedne z najwyższych wskaźników zachorowań i umieralności z powodu nowotworów złośliwych szyjki macicy w Europie. Rak szyjki macicy jest wywoływany przez onkogenne wirusy brodawczaka ludzkiego (HPV). Związek między wirusem HPV i tym nowotworem jest co najmniej 10 razy silniejszy niż związek palenia papierosów i raka płuca.
• Szczepienie przeciw HPV jest jedyną formą profilaktyki, jednak nie chroni przed wszystkimi typami wirusa mogącymi wywołać proces nowotworowy. Każda kobieta - bez wyjątku powinna więc robić badania cytologiczne.
• Przyczynę blisko 30% nowotworów stanowi nieodpowiednia dieta. W badaniu EPIC stwierdzono, że u osób, które na co dzień jadły ok. 80 g czerwonego mięsa, ryzyko zachorowania na raka jelita grubego zwiększało się o jedną trzecią.
• Rak jelita grubego to w krajach europejskich drugi najbardziej rozpowszechniony typ nowotworu. Według badań przeprowadzonych przez naukowców z Johns Hopkins Kimmel Cancer Center, ryzyko tworzenia się polipów rośnie stopniowo między trzecią, a piątą dekadą życia (od 1,72% do 3,59%.) i szybko się zwiększa po 50 roku życia. Podczas National Polyp Study prowadzonego także w Stanach Zjednoczonych osoby, którym podczas kolonoskopii usunięto wszystkie polipy rzadziej zapadały na raka jelita grubego w ciągu kolejnych sześciu lat po badaniu niż te, które kolonoskopii nie przechodziły.
• Szacuje się, że w krajach wysoko rozwiniętych jedna na osiem kobiet może zachorować na raka piersi. Mammografia ma na celu wykrycie nowotworu we wczesnym etapie rozwoju. Dzięki temu można znaleźć nieprawidłowości, zanim będzie je można wyczuć. Leczenie niezaawansowanego stadium raka daje duże szanse na całkowite wyleczenie.
• Nadmierna masa ciała jest w Polsce drugim po paleniu tytoniu czynnikiem ryzyka rozwoju nowotworów. Z badań epidemiologicznych wynika, że szczupła sylwetka (BMI na poziomie 21-23 kg/m²) pozwala uniknąć do 20% nowotworów związanych z nadmiarem tkanki tłuszczowej. Natomiast przyrost masy ciała (BMI powyżej 25 kg/m² podwyższa  ryzyko rozwoju chorób nowotworowych około półtora razy w porównaniu z ryzykiem zachorowania na raka przy prawidłowym BMI.
• Nowotwory skóry są jednymi z najczęściej spotykanych nowotworów. Na czerniaka skóry szczególnie narażone są osoby o bladej i piegowatej skórze, jasnych włosach i niebieskich oczach, gdyż są one najbardziej podatne na poparzenie słoneczne. Według danych ludzie o jasnej karnacji mają dwukrotnie większe ryzyko zachorowania na czerniaka w porównaniu z osobami o ciemniej karnacji.

W przestrzeni publicznej coraz częściej odchodzi się od terminologii wojskowej w kontekście choroby nowotworowej: „wygrać”, „przegrać”, „pokonać” – mówi dr Aneta Radziszewska. Onkologia jest jedną z dziedzin medycyny, która dynamicznie się zmienia, ewoluuje dając pacjentom coraz więcej możliwości leczenia. Żeby oswajać chorobę onkologiczną i nie budować wokół niej dodatkowego napięcia, powinniśmy mówić o niej neutralnie: „chorować na raka”, „przechodzić przez raka”, „mieć nowotwór”, zamiast: „walczyć z rakiem” czy „toczyć bitwę z chorobą”.

Rozwój współczesnej onkologii koncentruje się na precyzyjnej diagnostyce molekularnej, immunoterapii i terapiach celowanych, co zwiększa skuteczność leczenia i wydłuża czas przeżycia pacjentów. Kluczowe jest wczesne wykrycie choroby, ukierunkowanie terapii, prowadzenie jej zgodnie ze standardami oraz poprawa jakości życia pacjenta.